Według najnowszych danych, w Polsce legalnie przebywa 1,5 miliona obywateli Ukrainy, a zdecydowana większość z nich jest zatrudniona. Jednakże, pomimo bardzo wysokiej integracji ekonomicznej, pozostanie w Polsce na stałe deklaruje jedynie 40 proc. dorosłych imigrantów. Raport Polskiego Instytutu Ekonomicznego pokazuje, że za decyzją o pozostaniu w Polsce nie decydują jedynie dochody i zatrudnienie. Niezwykle istotną rolę odgrywają również więzi tożsamościowe, relacje społeczne i stabilność prawna.
Spis treści
- Skala migracji z Ukrainy i znaczenie dla Polski
- Integracja jako proces „wchodzenia” w społeczeństwo
- Nierównomierna integracja a decyzje dotyczące przyszłego pobytu w Polsce
- Dlaczego wysoka aktywność zawodowa nie oznacza pozostania
- Czynniki wpływające na deklarację osiedlenia w Polsce
- FAQ – najczęstsze pytania o integrację i plany pobytowe
1. Skala migracji z Ukrainy i znaczenie dla Polski
Według wielu raportów, Ukraińcy stanowią największą grupę cudzoziemców w historii naszego kraju. Dodatkowo, sama w sobie migracja z Ukrainy do Polski jest jednym z najistotniejszych zjawisk społecznych ostatniej dekady, zarówno pod względem liczby osób, jak i tempa zmian. Ten przepływ ludności ma charakter złożony, ponieważ obejmuje on osoby, które przybyły po wybuchu pełnoskalowej wojny w 2022 roku, jak i wcześniejszych migrantów ekonomicznych, często już dobrze osadzonych zawodowo i społecznie.
Napływ ludności w tak dużej skali i w takim krótkim czasie, mocno wpłynął na polską gospodarkę oraz strukturę demograficzną naszego kraju. Dotychczasowe luki na stanowiskach, a szczególnie w sektorach takich jak produkcji, logistyka, budownictwo czy usługi, zostały wypełnione osobami pochodzącymi zza naszej wschodniej granicy. Ich obecność przyczyniła się do możliwości utrzymania ciągłości procesów gospodarczych w czasie, gdy coraz wyraźniej odczuwalny był brak rąk do pracy. Oznacza to, że migranci z Ukrainy nie stanowili konkurencji dla lokalnych pracowników, lecz często uzupełniali niedobory kadrowe, zwłaszcza w okresie po-pandemicznym oraz wojennym.
Warto jednak podkreślić, że wymiar ekonomiczny nie jest jedynym, który jest istotny w całej układance. Patrząc na migrację z perspektywy społecznej, jest ona procesem zmuszającym do redefinicji lokalnych wspólnot i tożsamości społeczeństwa kraju przyjmującego. Tworzą się nowe formy współistnienia, dzięki dużej liczbie osób pochodzących z jednego kraju i dzielących ten sam język oraz podobne doświadczenia kulturowe. Mimo pozytywnych aspektów, wiąże się to również z pojawianiem się wyzwań integracyjnych.
Z punktu widzenia państwa i instytucji publicznych oznacza to konieczność trwałej adaptacji polityki migracyjnej i integracyjnej. To duże wyzwanie, które nie polega jedynie na zapewnieniu legalnego zatrudnienia, ale również na dostępie do usług publicznych jak np. szpitale. Wyzwanie stanowi również tworzenie i wspieranie procesów, których skutkiem ma być zakorzenienie migrantów w kraju. Zatem, skuteczne zarządzanie migracją staje się więc jednym z kluczowych warunków utrzymania społecznej spójności i równowagi demograficznej w Polsce.
Warto podkreślić, że integracja ekonomiczna Ukraińców, pomimo bycia zjawiskiem wysoce pozytywnym, nie zawsze przekłada się na decyzję o osiedleniu na stałe. Wysoki poziom zatrudnienia, nie jest gwarantem pozostania w kraju przyjmującym. Zrozumienie i rozróżnienie tych aspektów, pomoże zrozumieć, że migracja oparta wyłącznie na ekonomicznych wskaźnikach, może nie przynosić trwałych efektów w sferze społecznej i demograficznej.
2. Integracja jako proces „wchodzenia” w społeczeństwo
Autorzy raportu przyjmują szerokie rozumienie integracji, opisując ją jako proces „wchodzenia” imigranta w społeczeństwo przyjmujące. Nie jest to proces jednowymiarowy i może on przebiegać równolegle w kilku obszarach, z różnym tempem i różnymi efektami końcowymi.
Cztery wymiary integracji
Proces integracji ma charakter nierównomierny i przebiega w różnym tempie, w zależności od wymiaru. Najwyższą średnią wartość indeksu odnotowano w wymiarze ekonomicznym, który osiąga poziom 60 proc. Oznacza to, że imigranci relatywnie najlepiej radzą sobie w obszarze pracy, zatrudnienia oraz ekonomicznego utrzymania się w Polsce.
Umiarkowany postęp, osiągający poziom 50 procent, możemy zaobserwować w wymiarze kulturowym, który oznacza umiarkowany postęp w zakresie adaptacji kulturowej i budowania kompetencji niezbędnych do funkcjonowania w społeczeństwie przyjmującym. Jeszcze gorsze wyniki możemy zaobserwować w wymiarze tożsamościowym którego indeks wynosi 45 proc. Najniższą wartość, wynoszącą 39 procent, osiągnął wymiar społeczno-polityczny. Podsumowując poniższe dane można zauważyć, że budowanie więzi społecznych i poczucia przynależności postępuje wolniej, niż integracja ekonomiczna.
Takie zróżnicowanie wartości pokazuje, że “wejście” w polskie społeczeństwo nie jest procesem, który zachodzi równolegle we wszystkich obszarach. Najsilniejszy związek występuje pomiędzy wymiarem kulturowym a społeczno-politycznym, co sugeruje, że lepsze kompetencje kulturowe sprzyjają większej aktywności społecznej, jednak nawet ten związek nie prowadzi automatycznie do wyrównania poziomów integracji we wszystkich sferach.
3. Nierównomierna integracja a decyzje dotyczące przyszłego pobytu w Polsce
Różny poziom integracji w poszczególnych wymiarach definiuje plany migracyjne osób pochodzących z Ukrainy. Na podstawie raportu Polskiego Instytutu Ekonomicznego możemy stwierdzić, że integracja ma charakter selektywny, a jej nierównomierność na kilku obszarach, może prowadzić do powstawania nowych i odmiennych ścieżek migracyjnych – nawet wśród osób o podobnej sytuacji zawodowej.
Odnosząc się dalej do raportu, jedynie 40 procent dorosłych imigrantów z Ukrainy, określa prawdopodobieństwo pozostania w Polsce na stałe jako wysokie. Pozostała część populacji znajduje się w fazie określanej jako “przejściowa”. Dla tych osób, pobyt w Polsce jest chwilowym rozwiązaniem i jest ugruntowane brakiem alternatyw oraz poczuciem bezpieczeństwa związanym głównie z pracą. Te cechy jednak nie wystarczą, aby podjąć decyzję o osiedleniu się w Polsce.
Niestety, ale kluczowe znaczenie dotyczące pozostania w naszym kraju mają te elementy, których rozwój wymaga dłuższego czasu i jest to przede wszystkim integracja tożsamościowa oraz społeczno-polityczna. To właśnie one są silniej powiązane z poczuciem przynależności, bezpieczeństwa i przewidywalności życia w kraju przyjmującym.
Wyniki raportu pokazują, że decyzja o pozostaniu w Polsce ma w dużej mierze charakter psychologiczny i emocjonalny, a nie wyłącznie ekonomiczny. W efekcie nawet osoby dobrze funkcjonujące na rynku pracy mogą rozważać wyjazd, jeśli nie zbudowały trwałych więzi społecznych, nie czują się częścią wspólnoty lub doświadczają niepewności prawnej.
Zatem frazes “pieniądze to nie wszystko” pasuje idealnie do opisywanej sytuacji. Polityka publiczna musi podjąć inne działania, ponieważ skoncentrowanie się jedynie na rynku pracy nie wystarczy, jeśli zależy nam na utrzymaniu dotychczasowej liczby migrantów w kraju. Dopiero równoległe wzmacnianie integracji kulturowej, społeczno-politycznej i tożsamościowej może przełożyć się na trwałe decyzje pobytowe i ograniczyć ryzyko odpływu osób, które już dziś istotnie wspierają polską gospodarkę.
4. Dlaczego wysoka aktywność zawodowa nie oznacza pozostania
Dlaczego więc wysoka aktywność zawodowa osób z Ukrainy nie pełni funkcji zakorzeniającej? Ponieważ w wielu przypadkach nie wiąże się to z odnalezieniem się w społeczeństwie. Faktem jest, że praca umożliwia funkcjonowanie w Polsce, ale jednocześnie nie wymaga interakcji z kulturą lub lokalną społecznością. W rezultacie życie zawodowe jest odseparowane od pozostałych sfer życia społecznego, co w żaden sposób nie wzmacnia poczucia przynależności.
Dlatego tak istotne jest środowisko zawodowe i miejsce zatrudnienia. Jeśli osoby z Ukrainy są zatrudnione w sektorze o ograniczonym kontakcie społecznym i językowym, możemy spodziewać się funkcjonowania w zamkniętym kręgu własnej grupy narodowej, przez co powstaje błędne koło. W takim modelu, pomimo stabilności dochodowej, nie powstają żadne impulsy, które spowodowałyby chęć rozwijania relacji społecznych poza środowiskiem pracy.
Aktywność zawodowa nie wymusza również podejmowania decyzji długoterminowych. Możliwe jest utrzymywanie stabilnej pracy przy jednoczesnym zawieszeniu planów dotyczących przyszłości, co sprzyja strategii otwartości i mobilności. Praca staje się wówczas narzędziem utrzymania elastyczności, ponieważ umożliwia pozostanie w Polsce, ale równie łatwo pozwala na wyjazd w innym kierunku, gdy zmienią się warunki zewnętrzne.
Patrząc na to z tej perspektywy, możemy zrozumieć, że aktywność zawodowa nie działa jako czynnik wiążący, lecz jako element, który umożliwia funkcjonowanie “bez decyzji.” Dopiero łącząc go z innymi elementami, takimi jak relacje społeczne, formalizacja statusu pobytu i budowa przynależności, możemy spodziewać się większej szansy na trwale osiedlenie się migranta w Polsce. Bez tych uzupełniających procesów praca pozostaje ważna, ale niewystarczająca jako fundament długoterminowego pozostania.
5. Czynniki wpływające na deklarację osiedlenia w Polsce
Analizując raport PIE możemy dojść do wniosku, że deklaracja chęci stałego osiedlenia się w Polsce jest kształtowana przez odmienny zestaw czynników niż sam poziom integracji, a w szczególności niż integracja ekonomiczna. Należy sobie zatem zadać kluczowe pytanie: co realnie zwiększa lub zmniejsza skłonność do pozostania na stałe.
Największe znaczenie mają czynniki tożsamościowe i prawno-instytucjonalne. Poczucie więzi z Polską w znaczący sposób podnosi prawdopodobieństwo stałego pobytu i jest to czynnik znacznie ważniejszy niż praca lub dochód. Osoby deklarujące bardzo bliskie lub niezwykle bliskie relacje z Polską znacząco częściej planują osiedlenie się na stałe, niezależnie od swojej pozycji zawodowej.
Stabilność prawna to drugi kluczowy obszar. Posiadanie długoterminowego tytułu pobytu w szczególności pobytu stałego, obywatelstwa polskiego lub Karty Polaka, w sposób istotny zwiększa prawdopodobieństwo decyzji o osiedleniu. Legalizacja pobytu pełni tu funkcję strukturalnego „zakotwiczenia”, które ogranicza niepewność i umożliwia planowanie przyszłości w dłuższym horyzoncie czasowym.
Znaczenie czynników ekonomicznych ujawnia się w sposób pośredni. Sam fakt zatrudnienia czy poziom dochodów nie jest decydujący, natomiast subiektywna waga przypisywana stabilności ekonomicznej wyraźnie zwiększa skłonność do pozostania. Oznacza to, że nie tyle obiektywna sytuacja materialna, co przekonanie o przewidywalności warunków życia i pracy w Polsce sprzyja decyzjom o osiedleniu.
Istotnym czynnikiem różnicującym pozostają także uwarunkowania związane z Ukrainą. Silne znaczenie przypisywane sytuacji w kraju pochodzenia – zwłaszcza perspektywie zakończenia wojny i odbudowy – obniża prawdopodobieństwo planowania stałego pobytu w Polsce. Wskazuje to na trwałe napięcie między integracją w kraju przyjmującym a emocjonalnym i decyzyjnym związkiem z krajem pochodzenia.
Warto podkreślić, że intensywność kontaktów społecznych sama w sobie nie zwiększa istotnie skłonności do osiedlenia. Oznacza to, że relacje społeczne mogą sprzyjać bieżącemu funkcjonowaniu i adaptacji, lecz dopiero ich połączenie z poczuciem przynależności oraz stabilnym statusem prawnym przekłada się na trwałe decyzje migracyjne.
Z perspektywy polityki publicznej wyniki te wskazują, że retencja imigrantów nie może opierać się wyłącznie na rynku pracy. Największy potencjał zwiększenia liczby osób decydujących się na stałe osiedlenie leży w działaniach wzmacniających poczucie przynależności, przewidywalność prawa pobytowego oraz możliwość budowania długofalowych planów życiowych w Polsce.
FAQ – najczęstsze pytania o integrację i plany pobytowe imigrantów z Ukrainy
Czy wysoka aktywność zawodowa Ukraińców w Polsce oznacza, że zostaną oni na stałe?
Nie. Wysoka aktywność zawodowa nie przesądza o decyzji długoterminowego pozostania. Praca i stabilność dochodowa są warunkiem koniecznym funkcjonowania w Polsce, lecz niewystarczającym do podjęcia decyzji osiedleńczej.
Które wymiary integracji rozwijają się najwolniej?
Integracja społeczno-polityczna oraz tożsamościowa postępuje najwolniej. Oznacza to, że budowanie relacji społecznych, uczestnictwo w życiu wspólnoty oraz poczucie przynależności do Polski wymagają znacznie więcej czasu niż adaptacja na rynku pracy.
Dlaczego integracja ekonomiczna nie prowadzi automatycznie do osiedlenia się w Polsce?
Integracja ekonomiczna jest niezależna od pozostałych wymiarów “wejścia” w społeczeństwo, ponieważ migranci są w stanie funkcjonować w kraju bez rozwijania więzi z innymi mieszkańcami. Zadowalające finanse, nie są wystarczającym aspektem, aby pozostać w Polsce.
Jakie czynniki najsilniej zwiększają skłonność do osiedlenia się w Polsce na stałe?
Największy wpływ na decyzję mają czynniki tożsamościowe i prawno-instytucjonalne, a w szczególności poczucie więzi z Polską oraz stabilny status pobytowy.
Co wyniki raportu PIE oznaczają dla polityki integracyjnej w Polsce?
Jeżeli działania będą skierowane jedynie na rynek pracy, to będą one z pewnością niewystarczające. Aby polityka integracyjna była skuteczna, należy również wzmacniać integrację kulturową, społeczną i tożsamościową oraz zapewniać stabilność rozwiązań prawnych, umożliwiających planowanie przyszłości w Polsce.
